به طور كلي درباب پيدايش و تحول اديان مي توان به دو نظريه اشاره كرد. نظريه اول متكي بر نظريه تكامل و تكامل اجتماعي است . كه اساس آن بر نظريات داروين استوارمي باشد.

عده اي از جامعه شناسان و مردم شناسان عنوان كرده اند كه دين هم مثل انواع موجودات يا ساير علوم و نهادهاي اجتماعي به تدريج به وجود آمده، شكل گرفته ، دچار تغيير وتحول شده وپابه پاي جوامع حركت و رشد نموده و سرانجام به شكل امروزي خود ظاهر گرديده است . بر اساس آراء اين گروه ، در آغاز پيدايش آدمي ، آنان فاقد دين بوده اند. به عبارت ديگر از ديد آنان اولين مرحله ظهور انسان مرحله بي خدايي است.

به مرور ايام جوامع بشري شكل گرفته و انسان ها وارد دوران ديگري مي شوند كه به لحاظ ديني دوران پرستش قواي طبيعت يا جانداران خاصي است كه بشر به آنها جنبه تقدس داداه است . در مرحله سوم بشر به سوي روح پرستي ( Animism ) رفته واعتقاد يافته كه عناصر قدرتمند و قابل پرستش چهره مادي نداشته ، بلكه در قالب ارواح وجود دارد . پس از اين دوران انسان به دوران شرك و چند خدايي وارد مي شود. پس از آن اعتقاد به وجود خداي واحد و يگانه مي يابد و اديان توحيدي در جوامع بشري ظاهر مي گردد .

نظريه دوم منطبق به آراء اديان توحيدي است . پيروان اين اديان معتقدند كه اساساً ‍‍‍‍بحث تكامل نظريه صحيحي نيست. به اين دليل انسان اوليه يا حضرات آدم و حوا ، از همان آغاز خلقت خدا را مي شناخته و او را مي پرستيدند.در اين نظريه ، دين امري ذاتي و فطري است . و پيدايش آن ربطي به تجربه و تحولات اجتماعي ندارد . خداوند تمام جهان و تمام موجودات را آفريده است . در ابتدا از هر موجودي يک جفت آفريده شده و آنان زاد و ولد کرده اند . و در طول تاريخ مدون بشري هيچ نشانه اي از تحول و تغيير انواع ديده نشده است .

اما تغييرات اديان قابل پذيرش و تأئيد است . اين تغيير دلايل متعددي دارد ، و در قالبها و اشكال گوناگون هم ديده شده است . مثلاً در مقايسه دين حضرت آدم يا پيامبران اوليه ، با اديان پيامبران صاحب كتاب معلوم مي شود كه برخي از تفاوت ها مربوط به تغييرات موجود در جوامع است . كه سبب تغيير در برخي از اصول شريعت و مذهب شده است. هر چند كه اساس تمام اديان و اصول آن يكي است و پرستش ولزوم اطاعت از دستورات خداوند را مورد توجه و تأكيد قرار مي دهد . از اين رو در تمام دوره هاي تاريخي عده اي موحد و خدا پرست بوده اند و به عكس عده اي هم به انكار خدا پرداخته وسرستيز و ناسازگاري با اهل ايمان يافته و داشته اند . در طول تاريخ ديده شده كه گاه مردم موحد به سوي شرك و بت پرستي رفته اند ، يا به عكس از شرك به ايمان تغيير جهت داده اند . چنان كه در كتاب تنكيس الاصنام آمده است كه مردم عرب در ابتدا موحد بوده اند . آنان علاقه زيادي به خانه كعبه داشتند. از اين رو به هنگام كوچ اجباري و در حين جدا شدن از خانه كعبه ناراحت مي شدند . لذا سنگي به يادگار با خود مي بردند . و اين سنگ كه ياد آور حرم بود ، براي آنان ارزش معنوي خاصي داشت . به تدريج براي نگاه كردن و دست زدن و نگهداري آن قواعد خاصي وضع كردند . تا آن كه حتي آن را تراشيده و شكل دادند. به تدريج ان را تبديل به بت كردند. تا روزگاري رسيد كه هر قبيله سنگ خاصي را مي پرستيد، وبه تدريج خدا فراموش شد و شرك و بت پرستي جاي خدا پرستي را گرفت . پيدايش مذاهب در داخل اديان هم بر اساس چنين زمينه هايي بوده است . وبه تدريج سبب شده كه طرفداران مذاهب در داخل يك دين ، به ظواهر و پيرايه ها ، آداب و رسوم و حتي برخي مراسم و شيوه ها روي آوردند كه به تدريج آنان رااز فلسفه اصلي دين دور كرده است .اين تغييرات در مذهب در همه اديان از جمله يهود و مسيحي و مسلمان هم ديده مي شود . به عبارت ديگر در تمام دوران حيات بشر در زمين اصل پرستش وجود دارد . اما مصاديق آن متفاوت است . از سوي ديگر پيروان اديان همواره در اعتقاد خود راسخ نبوده ، يا در بيان خواستها و نيازهاي خود دچار تغيير جهت گرديده اند . اين تغيير سبب پيدايش شرك و كفر يا غلبه دادن فروع بر اصول شده است .

مفاهيم و موضوعات طرح شده در اديان در ابتداي ظهور معمولاً ساده و روشن بوده و درك و فهم ونيز آموزش واجراي مراسم و عبادات آن فاقد هر گونه پيچيدگي و ابهام بوده وهر فردي با اندك تعمق وعطف توجه آن را فرا مي گرفت . زيرا اصول و دستورات ديني متكي بر نيازهاي دروني و فطرت آدمي بوده است . و او را قادر مي كرد كه بتواند ضمن شناخت خود و طبيعت خالق آن را هم بشناسد و به تنظيم رابطه صحيح با جهان بپردازد . اما چنان كه اشاره شد با توسعه كمي و كيفي جوامع وپيدايش مسائل و نياز هاي جديد . بحث هاي جزئي و مسائلي مادي هم بيشتر شده و پيروان هر دين مذاهب گوناگون را به وجود آورده اند تا پاسخگوي خواستها و نيازهاي محيطي ، اجتماعي، يا اقتصادي و سياسي آنان باشد .

عامل ديگري كه سبب بروز تغيير در اديان شده ، ضعف بشر در باب شناخت كامل خداوند و ذات مقدس باريتعالي است . از اين رو عده اي مي كوشند در جهت شناسايي هر چه بيشتر خداوند اقدام نمايند . اما چون توان كافي نداشته و به علاوه به راه هايي وارد مي شوند كه دين آن را نهي كرده است . لذا ناچار مي شوند كه با تأويل و تعيير و توجيه و حدس و گمان پي به واقعيت وحقيقت مسائل و نيز درك وشناخت خدا ببرند. اما در ميان راه دچار مشكل شده و گاه به حيرت و هيبت مي رسند . دليل اصلي آن عظمت و بزرگي بي مانند خداوند است كه درك آن سبب درك بيشتر از حقارت آدمي در جهان مي شود . درك حقارت سبب توسعه ترس وبيم است و از اين ترس وبيم ها ست كه حريم ها و حرمت ها پديدار مي گردد . علم به دو بخش ماده ومعنا تقسيم مي شود. عالم معنا هم اهميت بيشتر يافته و جنبه تقدس آن پذيرفته مي شود .هر چند كه با حواس ظاهري قابل درك نيست.‌

مطالب انتخاب شده از کتاب : نقش فرهنگ در تحول دين و دولت مسلمانان نوشته : آقاي علي باقري است.